«КРСУнун ЖАРЧЫСЫ» журналынын МААЛЫМАТ ПОРТАЛЫ

Настоящая статья представляет собой феноменологическое исследование способов неконцептуального восприятия сакрального в контексте культурной встречи буддизма Махаяны и тенгрианской традиции Центральной Азии. В отличие от подходов, сосредоточенных на сравнительном анализе доктрин или терминологических соответствий, автор предлагает оригинальную методологию, основанную на синтезе западной феноменологии (Гуссерль, Мерло-Понти, Варела), буддийской эпистемологии (Мадхьямака, Йогачара, Праджняпарамита) и философских концепций современных центральноазиатских мыслителей (Аязбекова, Алымбаев, Абаев). Исследование акцентирует внимание на феноменах телесного и ритуального переживания, возникающих в пространстве между традициями – таких как тишина, тело, ритуал, звук, пустота и небо – и вводит авторское понятие «множественная духовность», обозначающее сосуществование различных модусов неконцептуального узнавания сакрального, не сводимых к единой доктрине, а проявляющихся через embodied-присутствие, внимание и соприсутствие с миром. Шуньята в буддизме и Тенгри как беспредметная высота в тенгрианстве интерпретируются как параллельные формы открытости, сопротивляющиеся концептуальной фиксации. Форма статьи осознанно выбрана как феноменологическая практика: вместо линейной аргументации читателю предлагается структура, ритм и созерцательность, вовлекающие в исследуемое пространство. Феноменологический анализ сакральных элементов – пустотности, таковости, степного ритуала, внимания и молчания – раскрывает возможность эпистемологии узнавания, при которой знание является не представлением о мире, а формой соприсутствия с ним. Статья не предлагает традиционного вывода, но приглашает к внимательной тишине как подлинному основанию философствования.

феноменология; неконцептуальное знание; множественная духовность; буддизм Махаяны; тенгрианство; пустота; ритуал; тело; татхата; Нагарджуна; Тенгри; Центральная Азия

Бул макалада Махаяна буддизми менен Борбордук Азиянын теңирчилик салтынын маданий кесилишүү контекстиндеги ыйыктын (сакралдуулуктун) концептуалдык эмес кабыл алуу ыкмаларына феноменологиялык изилдөө жүргүзүлөт. Доктриналарды же терминологиялык окшоштуктарды салыштырмалуу талдоого багытталган ыкмалардан айырмаланып, автор батыш феноменологиясынын (Гуссерль, Мерло-Понти, Варела), буддисттик эпистемологиянын (Мадхьямака, Йогачара, Праджняпарамита) жана заманбап борбордук азиялык ойчулдардын (Аязбекова, Алымбаев, Абаев) философиялык концепцияларынын синтезине негизделген оригиналдуу методологияны сунуштайт. Изилдөө салттар аралык мейкиндикте пайда болгон денелик жана ритуалдык тажрыйба феномендерине – жымжырттык, дене, ритуал, үн, боштук жана асман сыяктуу түшүнүктөргө басым жасайт. Ошондой эле, автордук «көп кырдуу руханийлик» түшүнүгү киргизилет; бул түшүнүк ыйыктын бирдиктүү доктринага баш ийбеген, тескерисинче, денелик катышуу (embodied-presence), көңүл буруу жана дүйнө менен чогуу болуу аркылуу көрүнгөн концептуалдык эмес таануунун ар кандай модалдуулуктарынын катар жашоосун түшүндүрөт. Буддизмдеги Шуньята жана теңирчиликтен предмети жок бийиктик катары Тенгри (Теңир) түшүнүктөрү концептуалдык чектөөлөргө каршы турган ачыктыктын параллелдүү формалары катары чечмеленет. Макаланын формасы аң-сезимдүү түрдө феноменологиялык практика катары тандалып алынган: сызыктуу аргументациянын ордуна окурманга изилденип жаткан мейкиндикке аралашууга мүмкүндүк берүүчү түзүм, ритм жана байкоочулук сунушталат. Ыйык элементтердин – боштуктун, болмуштун (татхата), талаа ритуалынын, көңүл буруунун жана унчукпоонун феноменологиялык талдоосу «таануу эпистемологиясынын» мүмкүнчүлүгүн ачат. Мында билим – дүйнө жөнүндөгү элес эмес, ал дүйнө менен бирге болуунун формасы болуп саналат. Макала салттуу корутундуну сунуштабайт, тескерисинче, философиялоонун чыныгы негизи катары терең жымжырттыкка чакырат.

феноменология; концепцияга сыйбаган билим; көп кырдуу руханийлик; Махаяна буддизми; теңирчилик; боштук; ырым-жырым; дене; татхата; Нагарджуна; Теңир; Борбордук Азия

This article presents a phenomenological investigation of nonconceptual modes of perceiving the sacred in the context of the cultural encounter between Mahāyāna Buddhism and the Tengrian tradition of Central Asia. Unlike approaches focused on comparative analysis of doctrines or terminological correspondences, the author proposes an original methodology based on a synthesis of Western phenomenology (Husserl, Merleau-Ponty, Varela), Buddhist epistemology (Mādhyamaka, Yogācāra, Prajñāpāramitā), and the philosophical concepts of contemporary Central Asian thinkers (Ayazbekova, Alymbaev, Abaev). The study emphasizes the phenomena of bodily and ritual experience emerging in the space between traditions – such as silence, the body, ritual, sound, emptiness, and sky – and introduces the authorial concept of “multiple spirituality”, denoting the coexistence of diverse modes of nonconceptual recognition of the sacred, which are not reducible to a single doctrine but manifest through embodied presence, attention, and co-presence with the world. Śūnyatā in Buddhism and Tengri as a non-objective height in Tengrianism are interpreted as parallel forms of openness that resist conceptual fixation. The article’s form is intentionally chosen as a phenomenological practice: rather than a linear argumentation, the reader is offered a structure, rhythm, and contemplative stance that engages them with the investigated space. The phenomenological analysis of sacred elements – emptiness, suchness, steppe ritual, attention, and silence – reveals the possibility of an epistemology of recognition, in which knowledge is not a representation of the world but a form of co-presence with it. In conclusion, the article does not offer a traditional summary but invites attentive silence as the authentic ground for philosophical reflection.

phenomenology; nonconceptual knowledge; multiple spirituality; Mahāyāna Buddhism; Tengrianism; emptiness; ritual; body; tathatā; Nāgārjuna; Tengri; Central Asia