«КРСУнун ЖАРЧЫСЫ» журналынын МААЛЫМАТ ПОРТАЛЫ

Исследуется сравнительный анализ существующих методик расчёта выбросов загрязняющих веществ от передвижных источников применительно к условиям горного рельефа Кыргызской Республики. Рассмотрены три группы подходов: модальная европейская методика COPERT, американская модель EPA MOVES, основанная на удельной мощности транспортного средства (VSP), и коэффициентная методика НИИАТ, применяемая в странах СНГ. Показано, что более 90 % территории Кыргызстана относится к горной и высокогорной местности, что обусловливает существенные отклонения фактических выбросов от значений, рассчитанных по методикам, разработанным для равнинных условий умеренного климата. На примере участка автомобильной дороги Бишкек – Ош в районе перевала Тоо-Ашуу выполнен расчёт удельных выбросов CO, NOx, CO2 и твёрдых частиц при различных значениях продольного уклона и абсолютной высоты местности. Установлено, что при уклоне дороги 9 % и высоте более 3000 м расчётные значения выбросов NOx возрастают на 48–82 % в зависимости от применяемой методики, а выбросы CO на высокогорных участках увеличиваются в 1,3–1,6 раза относительно равнинных условий. Сделан вывод о необходимости разработки адаптированной методики расчёта выбросов, учитывающей совместное влияние продольного уклона и высотной коррекции для условий горного рельефа Кыргызстана.

горный рельеф; передвижные источники; выбросы загрязняющих веществ; методика расчёта выбросов; удельная мощность транспортного средства; высотная коррекция; продольный уклон дороги; автотранспорт Кыргызстана

Макала Кыргыз Республикасынын тоолуу аймактарынын шарттарына карата кыймылдуу булактардан атмосферага бөлүнүп чыккан булгоочу заттардын эмиссиясын эсептөө боюнча колдонулуп жаткан методикаларга салыштырма талдоо жүргүзүүгө арналган. Изилдөөдө үч негизги ыкма каралган: европалык COPERT модалдык методикасы, транспорт каражатынын салыштырма кубаттуулугуна (Vehicle Specific Power, VSP) негизделген америкалык EPA MOVES модели жана КМШ өлкөлөрүндө кеңири колдонулган НИИАТтын коэффициенттик методикасы. Изилдөөнүн жүрүшүндө Кыргызстандын аймагынын 90 пайыздан ашыгы тоолуу жана бийик тоолуу аймактардан турары белгиленип, бул факторлор орточо климаттык жана түздүк шарттар үчүн иштелип чыккан эсептөө методикаларынын натыйжаларынан иш жүзүндөгү эмиссия көлөмдөрүнүн олуттуу айырмаланышына алып келери көрсөтүлгөн. Бишкек–Ош автомобиль жолунун Тоо-Ашуу ашуусундагы тилкесинин мисалында жолдун ар кандай узунунан эңкейиштери жана деңиз деңгээлинен ар түрдүү бийиктиктери үчүн көмүртек кычкылы (CO), азот оксиддери (NOx), көмүр кычкыл газы (CO₂) жана катуу бөлүкчөлөрдүн (PM) салыштырма эмиссиялары эсептелген. Изилдөөнүн жыйынтыгында жолдун узунунан эңкейиши 9 % жана деңиз деңгээлинен бийиктиги 3000 метрден ашкан шарттарда NOx эмиссиясынын эсептик көрсөткүчтөрү колдонулган методикага жараша 48–82 %га чейин көбөйөрү аныкталган. Ал эми бийик тоолуу тилкелерде CO эмиссиясы түздүк шарттарга салыштырмалуу 1,3–1,6 эсеге жогорулаары белгиленген. Изилдөөнүн негизинде Кыргызстандын тоолуу шарттарына ылайыкташтырылган, жолдун узунунан эңкейишинин жана бийиктик факторунун биргелешкен таасирин эске алган жаңы эмиссияларды эсептөө методикасын иштеп чыгуу зарыл деген жыйынтык чыгарылган.

тоо рельефи; көчмө булактар; булгоочу заттарды чыгаруулар; чыгындыларды эсептөө методикасы; транспорт каражатынын салыштырма кубаттуулугу; бийиктикти коррекциялоо; жолдун узатасынан жантайышы; Кыргызстандын автотранспорту

The article presents a comparative analysis of existing methods for calculating pollutant emissions from mobile sources as applied to the mountainous terrain of the Kyrgyz Republic. Three groups of approaches are considered: the European modal methodology COPERT, the U.S. EPA MOVES model based on vehicle specific power (VSP), and the coefficient-based NIIAT methodology used in CIS countries. It is shown that more than 90 % of Kyrgyzstan’s territory is mountainous or high-mountainous, which causes significant deviations of actual emissions from values calculated using methodologies developed for flat terrain of temperate climates. Using a section of the Bishkek–Osh highway near the Too-Ashuu pass as a case study, specific emissions of CO, NOx, CO2 and particulate matter were calculated for different road grades and elevations. It was found that at a 9% road grade and elevation above 3000 m, calculated NOx emissions increase by 48–82% depending on the methodology used, while CO emissions at high-altitude sections increase 1,3–1,6 times relative to flat conditions. It is concluded that a dedicated calculation methodology accounting for the combined effect of road grade and altitude correction is needed for Kyrgyzstan’s mountainous conditions.

mountainous terrain; mobile sources; pollutant emissions; emission calculation methodology; vehicle specific power; altitude correction; road grade; Kyrgyzstan road transport